Zawroty głowy to nie jedna dolegliwość
Pod hasłem „zawroty głowy” pacjenci opisują bardzo różne odczucia, a rozróżnienie ich jest kluczowe dla postawienia rozpoznania. W praktyce pomaga podział na trzy grupy:
- zawroty układowe (wirowe) — wyraźne wrażenie ruchu: otoczenie wiruje albo my wirujemy. To najczęściej problem ucha wewnętrznego lub nerwu przedsionkowego,
- zawroty nieukładowe — uczucie zamroczenia, „pływania”, niepewności, bez wirowania. Częściej mają podłoże ogólnoustrojowe albo krążeniowe,
- zaburzenia równowagi bez zawrotów — chwiejność chodu przy jasnej głowie, typowa dla zaburzeń neurologicznych i ortopedycznych.
Dlatego na wizycie tak dużo pytam o szczegóły: jak długo trwa jeden napad (sekundy? godziny? dni?), co go wywołuje, czy towarzyszą mu objawy z ucha, czy pojawia się przy określonej pozycji głowy.
Najczęstsze przyczyny laryngologiczne
Łagodne napadowe położeniowe zawroty głowy (BPPV)
Najczęstsza przyczyna zawrotów wirowych. Odpowiadają za nie przemieszczone kryształki w kanałach półkolistych ucha wewnętrznego. Charakterystyczne są krótkie, bardzo intensywne napady — kilkanaście do kilkudziesięciu sekund — wywoływane obróceniem się w łóżku, położeniem na boku albo odchyleniem głowy.
To sytuacja, w której rozpoznanie stawia się przy łóżku pacjenta, za pomocą prób położeniowych, a leczeniem są manewry repozycyjne — zestaw ruchów głowy przesuwających kryształki tam, gdzie nie powodują objawów. U większości osób poprawa jest szybka.
Zapalenie nerwu przedsionkowego
Nagłe, bardzo silne zawroty utrzymujące się godzinami i dniami, zwykle z nudnościami i wymiotami, bez pogorszenia słuchu. Objawy ustępują stopniowo, a istotną rolę w powrocie do formy odgrywa wczesna rehabilitacja przedsionkowa — nie leżenie w łóżku.
Choroba Ménière’a
Charakterystyczne połączenie czterech objawów: napadowe zawroty trwające od 20 minut do kilku godzin, jednostronny niedosłuch, szum uszny i uczucie pełności w uchu. Rozpoznanie wymaga powtarzalnego wzorca napadów oraz potwierdzenia niedosłuchu w badaniu słuchu.
Inne
Zapalenie błędnika, urazy głowy, przetoka perylimfatyczna, guzy kąta mostowo-móżdżkowego (rzadko, ale trzeba je wykluczyć przy jednostronnych objawach usznych).
Objawy, przy których trzeba działać natychmiast
Część zawrotów ma przyczynę neurologiczną, nie uszną. Poniższe objawy wymagają pilnego kontaktu z pogotowiem, nie planowej wizyty w gabinecie:
- nagłe zawroty z podwójnym widzeniem, opadnięciem kącika ust lub niewyraźną mową,
- osłabienie lub drętwienie kończyn po jednej stronie ciała,
- bardzo silny, nietypowy ból głowy towarzyszący zawrotom,
- niemożność utrzymania się na nogach przy zachowanej świadomości,
- zawroty po urazie głowy z zaburzeniami świadomości.
Jak wygląda diagnostyka
- Szczegółowy wywiad — czas trwania napadu, czynniki wywołujące, objawy uszne, przyjmowane leki, choroby współistniejące, urazy.
- Badanie laryngologiczne i otoskopia — wykluczenie przyczyn w uchu zewnętrznym i środkowym.
- Ocena oczopląsu — samoistnego i wywołanego, z użyciem okularów Frenzla.
- Próby położeniowe (m.in. próba Dix–Hallpike’a) — podstawa rozpoznania BPPV.
- Badanie słuchu — niedosłuch jednostronny zmienia kierunek diagnostyki.
- Próby statyczne i dynamiczne — próba Romberga, chód po linii, próba Unterbergera.
W razie potrzeby kieruję na rezonans magnetyczny albo na konsultację neurologiczną i kardiologiczną — zawroty nie zawsze biorą się z ucha.
Badania układu przedsionkowego
Gdy wywiad i badanie w gabinecie nie wystarczą, trzeba ocenić sam układ równowagi. Pracuję w ośrodku, w którym wykonuje się pełną baterię takich badań — w poradni LiMED w Tarnowskich Górach:
- wideonystagmografia (VNG) — zapis ruchów gałek ocznych w goglach z kamerą. Oczopląs jest tu mierzony, a nie tylko oglądany, więc da się porównać kolejne badania,
- próby kaloryczne — ocena, czy oba błędniki odpowiadają tak samo. Pokazują stronę i stopień uszkodzenia,
- próby na fotelu obrotowym — badanie odruchu przedsionkowo-ocznego w ruchu,
- test pchnięcia głową (vHIT) — sprawdza każdy z kanałów półkolistych osobno,
- przedsionkowe potencjały miogenne (VEMP) — ocena części błędnika, której nie obejmują próby kaloryczne,
- posturografia dynamiczna — pomiar, z których zmysłów faktycznie korzystasz przy utrzymaniu pionu, i ocena ryzyka upadku.
Nie każdy potrzebuje wszystkich. Dobór zależy od tego, co pokazał wywiad — zwykle wystarczą dwa lub trzy.
Wyniki służą nie tylko rozpoznaniu. Pokazują też, czy sensowna jest rehabilitacja przedsionkowa: ćwiczenia, dzięki którym mózg uczy się kompensować trwałe uszkodzenie błędnika. W wielu przypadkach dają więcej niż leki, zwłaszcza że leki przeciw zawrotom stosowane przewlekle tę kompensację utrudniają.
Jak przygotować się do wizyty
- Spisz przebieg napadów — data, godzina, czas trwania, co je wywołało. Nawet przybliżone dane bardzo pomagają.
- Przynieś listę wszystkich leków, w tym suplementów i leków bez recepty.
- Nie przyjmuj leków przeciw zawrotom w dniu wizyty, jeśli to możliwe — tłumią oczopląs i mogą utrudnić rozpoznanie.
- Zabierz wcześniejsze wyniki badań słuchu i obrazowych, jeśli je masz.
- Przyjdź z osobą towarzyszącą, jeśli zawroty utrudniają Ci samodzielne poruszanie się. Próby położeniowe mogą chwilowo nasilić objawy.